gototopgototop
  1. Skip to Menu
  2. Skip to Content
  3. Skip to Footer>

Celijačna bolest

PDF Štampa El. pošta

Piše Prof. dr sci Nedeljko Radlović, Univerzitetska dečja klinika, Beograd

Nepodnošenje glutena i srodnih belančevina iz žitarica je doživotna bolest, a među simptomima dominiraju smetnje kod organa za varenje. Kod velikog broja bolesnika ovaj poremećaj može da prođe neprimećeno. Dijeta je u osnovi terapije.

Celijačna bolest je trajni, doživotni oblik nepodnošenja glutena, odnosno glijadina i srodnih belančevina prisutnih u brašnu od pšenice, raži, ječma i ovsa. Poremećaj je naslednog karaktera, javlja se kod genetski predisponiranih osoba koje u sklopu ishrane koriste proizvode od ovih žitarica. Celijačna bolest se kod pripadnika bele rase sreće kod jednog od 300 stanovnika, dok je veoma retka kod obojene populacije.

Prepoznavanje bolesti i simptomi

Osnovu celijačne bolesti čini oštećenje sluznice tankog creva zasnovano na neadekvatnom imunološkom odgovoru uzrokovanom unošenjem glutena. Hrana sa glutenom uvodi se u jelovnik deteta od navršenih 6 meseci, pa se tako klinički simptomi i znaci poremećaja tolerancije glutena javljaju u veoma različitim intervalima nakon toga. Medjutim, kod većine bolesnika nepodnošenje glutena ostaje neprimetno, ili se sreće u teško prepoznatljivoj formi. Kod dece sa manifestnim oblikom bolesti tegobe se obično javljaju izmedju 9 i 36 meseci života, od čega u oko 50 odsto slučajeva do sredine druge godine. U kliničkoj simptomatologiji poremećaja tolerancije glutena dominiraju smetnje kod organa za varenje, ali i kod drugih sistema. Na dijeti bez glutena dolazi do normalizacije izgleda sluznice tankog creva i kompletnog kliničkog oporavka bolesnika.

U uzrastu od 9-36 meseci bolest ima postepen početak i manifestuje se dugotrajnim (hroničnim) prolivom, gubitkom apetita, apatijom i razdražljivošću deteta. Stolice su učestale, obilne, masne ili kašaste i vodene. Kao posledica oskudnog unosa i loše iskoristljivosti hrane dolazi do zastoja ili gubitka telesne težine, uvećanja trbuha i usporenja rasta i razvoja deteta. Pored upadljive redukcije masnog i koštano-mišičnog tkiva, većina dece su malokrvna (anemična), a u najtežim slučajevima i otečena (edematozna). Anemija je uzrokovana nedostatkom gvoždja i drugih hranljivih materija neophodnih za normalnu produkciju crvenih krvnih zrnaca, dok su edemi posledica deficita belančevina krvi. U 5 do10 odsto bolesnika, uglavnom sa teškom formom bolesti, nalazi se i sekundarni poremećaj tolerancije mlečnog šećera (laktoze), koji se povlači sa oporavkom bolesnika.

Tok bolesti

Unutar prvih devet meseci života bolest obično ima težak i brz klinički tok. U vrlo retkim ili zapuštenim slučajevima sreće se tzv. „celijačna kriza“ koju karakteriše totalni krah gastrointestinalnih funkcija praćen ozbiljnim poremećajem vodeno-elektrolitne i acidio-bazne ravnoteže, teškom neishranjenošću i slabošću odbrambenih snaga organizma.

Posle treće godine života početak i klinički tok celijačne bolesti je dosta nekarakterističan i često neprimetan. Smetnje organa za varenje, obično, nisu naglašene, a u kliničkoj simptomatologiji dominiraju loš apetit, deficit u telesnoj težini, nizak rast, usporeno sazrevanje, defekt zubne gleđi i promene u ličnosti deteta. Povremeno se sreće hronični proliv ili zatvor (opstipacija). Kod nekih bolesnika sreću se samo u laboratorijski paremetri koji ukazuju na oštećenje jetre ili tegobe od strane nervnog sistema, poput ataksije, epilepsije ili depresije.

Netipične forme bolesti i dijagnoza

Klinički manifestne forme celijačne bolesti kod odraslih su znatno blaže i često atipične. Kod onih kod kojih je bolest ostala neotkrivena, ili se nisu pridržavali odgovarajuće terapijske dijete, postoji visok rizik od razvoja karcinoma usne duplje, ždrela i jednjaka, kao i limfoma tankog creva. Otuda, u poznijim godinama života, ove komplikacije mogu biti prvi i jedini znak neblagovremeno neotkrivene ili neadekvatno lečene celijačne bolesti.

Dijagnoza celijačne bolesti se postavlja biopsijom sluznice tankog creva koja kod bolesnika na normalnoj ishrani pokazuje karakteristične patohistološke promene i oporavak na dijeti bez glutena. Od koristi su i odgovarajuće serološke analize, ali su one samo pomoćno dijagnostičko sredstvo.

Dijeta kao terapija

Osnovu terapije celijačne bolesti čini eliminacija glutena iz jelovnika bolesnika. Dijeta bez glutena mora biti do kraja dosledna i doživotna. Umesto običnog, ovi bolesnici koriste pšenično brašno bez glutena. Prema važećim preporukama Svetske zdravstvene organizacije (World Health Organization Codex Alimentarius, 1981), sadržaj glijadina u „pšeničnom brašnu bez glutena“ mora biti ispod 10 mg na 100 gr suve materije. Tokom faze oporavka većina bolesnika zahteva dodatni unos mikroelemenata i vitamina, a značajan broj i restrikciju laktoze u ishrani.